Қазақстан тарихы

Қазақстан тас ғасыры дәуірінде

Алғашқы адамдардың өндіргіш күші біріншіден, алғашқы адамнан, екінші – оның тас құралынан тұрды. Археология ғылымы зерттеуді осы тас құралдардан бастайды. Жерімізде алғашқы адамдардың құрал-жабдықтарын зерттеуде айтарлықтай еңбек сіңірген ғалым академик Ә.Х.Марғұлан болды. Ғалымның жетекшілігімен жүргізілген Орталық Қазақстан экспедициясы Бетпақдаланың орталық бөлігінен бірнеше жерден тас дәуірінің қонысын тапқан. Әсіресе, ғалымның басты бір көрнекті еңбегі Сарысу бойынан мысты-тас дәуірінің шақпақ тастан құрал жасайтын шеберхананың орнын табуы. Сонымен қатар Ә.Х.Марғұлан алғашқы адамдар мекендеген көптеген қоныстар мен үңгірлер тауып, оларға ғылыми сипаттама жазған. Елімізде тас дәуірінің нағыз ғылыми тұрғыдан зерттелуі 50-жылдардың 2-ші жартысынан басталады. Қазақ Ұлттық академиясы Ш.Уәлиханов атындағы тарих, археология және этнография институтының ғылыми қызметкері тас дәуірінің маманы Х.Алпысбаевтың жетекшілігімен 1957 жылы құрылған «Қаратау отрядының» жүргізген жұмысы орасан зор болды. 20 жылдан астам мерзімнің ішінде ғалым тас дәуірінің төменгі кезеңінен бастап, оның соңғы кезеңіне дейінгі мезгілдерді дәлелдейтін ескерткіштерді тапты. Бұл жұмыстың нәтижесі «Оңтүстік Қазақстанның төменгі тас дәуірі» атты монография болып жарыққа шықты. Сөйтіп, Қазақстандағы алғашқы адамдардың ескерткіштері біршама зерттеліп, игілікті жұмыс жолға қойылды. ХХ ғасырдың 80-жылдарынан бастап бүгінгі күнге дейін палеолит дәуірін зерттеуді Ә.Х.Марғұлан атындағы археология институты, сонымен қатар Ж.К.Таймағамбетовтің жетекшілігімен әл-Фараби атындағы ҚазҰУ – нің ғалымдары жүргізіп келеді. Ж.К.Таймағамбетовтың бастамасы және жетекшілігімен 2000 жылы әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университетінде ТМД елдерінің ішінде алғаш рет палеолит мұражайы ашылды. Адамның алғашқы еңбек құралдары тастан жасалған. Сондықтан да аса ұзаққа созылған алғашқы тарихи кезең – тас дәуірі деп аталады. Тас дәуірі мынадай 3 кезеңге бөлінеді: Палеолит – ежелгі тас дәуірі (б.з.б. 2,5 млн. жылдан – 12 мың жылдыққа дейін). Мезолит – орта тас дәуірі (б.з.б. 12-5 мың жылдықтар). Неолит – жаңа тас дәуірі (б.з.б. 5-3 мың жылдықтар). Өз кезегінде палеолиттің өзі 3 кезеңге бөлінеді: 1) ерте палеолит (б.з.б. 2,5 млн. – 140 мың жылдықтар); 2) орта палеолит (б.з.б. 140 – 40 мың жылдықтар); 3) кейінгі палеолит (б.з.б. 40 – 12 мың жылдықтар).

Моңғол дәуіріндегі Қазақстан

Моңғолдық жаулап алуы еуразиялық аймақтарда құрылған қаоым-қатынасты және оны мекендеген тайпалар мен халықтар өзара байланыстарын бұзды, олардың этносаяси және шаруашылық-мәдени дамудың барысын өзгертті. Моңғол тайпалары ХІІ ғ. ортасына қарай Моңғол Алтайының аумақтарынан және Ертіс жоғары басынан наймандар, қыпшақтарды ығыстырып, түркітілдес топтарды өзіне ұқсатып, түріктерден материалдық мәдениет, шаруашылық және тұрмыстың нысандары, көшпелі салттар мен мал тұқымдарының көптеген элементтерін өзіне алып, Орхон мен Керуленнен батысқа қарай бет бұрды. Осы уақыттан бастап, көптеген уақыт бойы сақталған түрік пен моңғолдарды орналастыру шекаралары орнатылды. Моңғолдар мекенденген аумақ солтүстікте Байқалдан Ертіс және Енисей жоғарғы жағынан оңтүстікте Гоби шөл даласына дейін созылып жатты. 1218-1219 жылға қарай моңғолдар көрші елдердің көптеген халықтарына өзіне бағындырды. Енисей қырғыздары мен буряттардыңжерлері жаулап алынды, танғұттардың мемлекеті құлады, Ұйғыр Турфан патшалығының билеушісі моңғол азаматтығын өз еркімен қабылдады. Цинь империясының әскерлерін құлдырағаннан кейін моңғолдар Солтүстік Қытайды мекендеді. Шыңғысханның келесі мақсаты – Орта Азия, Иран, Таяу Шығыс, Күнгей Кавказ, Шығыс Еуропаны жаулап алу. Ертіс, Арал теңізі және Әмудариядан батысқа қарай Шыңғысхан өзінің үлкен ұлы және оның ұрпақтарына ұлысқа әлі жаулап алынбаған жерлерді берді. Моңғолдар Жетісуді тойтарыссыз жаулап алды. 1210-1211 жж. қарлұқ облысының иленушісі Арыслан-хан Шыңғысхан билігіне ауысты. 1217 ж. қарлұқ билеушісі Алмалық Бұзар да моңғол ханына тәуелді болды, ал келесі жылы Баласағұн қаласы моңғол қолбасшысы Жебеге күрессіз берілді. Найман қолбасшысы Кұшлықтың сегіз жылдық билігі, хорезмшах Мұхаммад және қарлұқ иеленушісімен соғысы нәтижесінде Жетісу тұрғындары соңында кедейленді. Көбінесе көпшілік табынуға тыйымы Құшлықтың мұсылмандарға қатысты қатты ашу мен қудалауды шақырды, сондықтан дінге еріктілікті көрсеткен моңғолдарды халық құтқарушы ретін қарсы алды. Жетісу халқын өз жағына бағындырғысы келген Шыңғысхан осы аймақта тонаушылық пен қырғынға тыйым салды. Құшлық Орта Азияға қашты, ал нәтижесінде оны Бадахшанда моңғолдар қуып жетіп, өлтірді. Шығыс Түркістан және Жетісудің жаулап алуы Оңтүстік Қазақстан арқылы Орта Азияға жолды ашты. Шыңғысхан Мәуеренахрдағы жағдайды білу мақсатымен, ең алдымен, хорезмшах Мұхаммадқа Солтүстік Қытайдағы өзінің жеңісі және «түркі елдерінің» жаулап алуы туралы, сонымен қатар бейбітшілік келісім ұсынысы бар хабарламаны жіберді. Бұл болашақ әскери жорықтың дипломатиялық дайынығы болд. 1218 ж. жазда шыңғысхан жіберге Отырар қаласындағы сауда керуенінің опат болуы хорезмшах иелігіне басып кіру себебі болды. Отырар қаласындағы хоремзшах Ғайыр-хан билеушінің өкілі Иналшық көпестерді тыңшылықта күдіктеніп, оның бұйрығы бойынша оларды өлтірді. Шыңғысхан әскерінің жорығы 1219 ж. қыркүйекте басталды. Моңғол әскері Ертістен Жетісу арқылы жүрді. Олар 150 мың адамды құрады, олардың ішінде 111 мың моңғол, әскердің қалған бөлігін Шыңғысхан билігіндегі жауынгерлер – ұйғыр мен қарлұқтар құрады. 1219 ж. моңғол әскерінің Мәуеренахрға Орта және Төменгі Сырдария қалаларының аудандарына қозғалыс бағдары Қазақстанның шаруашылық қатынаста ең қоныстанған және меңгерілген аудандары – Жетісу арқылы жатты. Оңтүстік Қазақстан аумағының жергілікті тұрғындары моңғол әскеріне батыл соққы берді және олар жаппай лаңкестік, зорлық, көптеген облыстарды талқандау, қалаларды бұзу әдістерін қолданды. Араб және парсы деректерінде әр түрлі елдердің отыз шақты қалалар келтіріліген, оның тұрғындарын моңғолдар түгелдей қырып тастады. Олардың ішінде үш оңтүстік қазақстандық қалалар бар: Отырар, Сығанак, Ашнас1. Отырар қаласының билеушісі Ғайыр хан өзінің 80 мың әскерімен қаланың қорғаныс 5 ай бойы ұстай алды. Тек гарнизон әскербасының бірі Қараджа-хаджиб моңғолдарға беріліп, Суфи ханның дарбазы арқылы бекіністен кеткеннен кейін ғана, жау әскері түнде қалаға кірді. Тағы бір бойы Ғайыр хан қамалды соңғы әскері қалғанша дейін қорғады. Ол тұтқынға алынып, жаза тартылды, а бүкіл тұрғындар бір үйір қойлар сияқты қаладан қуылды және өлтірілді, ал тірі қалғандар тұтқынға алынды. Моңғолдарға берілуден бас тартқан Сығанақ тұрғындары өздерінің қалаларын жеті күн бойы қорғады. Қаланы жаулап алғаннан кейін тұрғындар да жойылды. Ашнас тұрғындары да сондай жағдайға тап болды. Жент, Баршынлығкент, Өзгент қ. тоналды. 1245-1247 жж. Оңтүстік және Оңтүстік-Шығыс Қазақстан арқылы өткен Плано Карпини осы жерде, яғни Сырдария сағасында ол «сансыз бұзылған қалаларды, қиратылған бекіністер сен көптеген бос мекендерді» көргенін атап өтті2. Қалалармен бірге жер суландыратын жүйелер жойылды, егіндер жайпалды, өңірлік егіншілік алқаптар құрыды. Сырдариядағы егіншілік алқаптардың көптеген тұрғындары қаза тапты, басқалары тұтқынға алынды, үшіншілері жан-жаққа тарап, қашып кетті. Көптеген аудандар, соның ішінде көшпелі аудандар елсізденді. 1221 ж. көктемге қарай моңғолдардың Орта Азияны жаулап алуы аяқталды. Олардың әскери әрекеттері Иран, Ауғанстан, Солтүстік Үндістан аумақтарына ауысты. Жебе және Сүбедей моңғол қолбасшыларының корпусы Қалқа ө. аландар, қыпшақтар мен орыстарды бөліп, орыс жерлерінің оңтүстік аймақтарын талқандап, 1224 ж. Қазақстан арқылы Шыңғысхан ордасы Ертіске оралды. Осылай, 1219-1224 жж. моңғол шапқыншылығының нәтижесінде Қазақстан Шыңғысхан империясының құрамына кірді. Қазақстан көшпелі тайпалары моңғол ұлысының құрамына қарсылассыз кірген жоқ. «Жошы мен Шағатай Хорезм істерін аяқтағаннан кейін, Қыпшақ пен Түркістанға жүгінді, қыпшақ әскері мен тайпаларын бірінен соң бірін жаулап алып, толтырды, осы бүкіл тайпаларды өзіне бағындырды» - деп хабарлайды Жүзжани «Нәсір тобында»3. Жергілікті қыпшақ ақсүйектері (қыпшақ және оғыз) моңғолдар қызметіне кірді, ал қатардағы қыпшақтар Шыңғысханның феодалдық ұстауларын таратқан жаңа жүздеген, мыңдаған түмендерді қалыптастыру үшін қолданылды. 1237 ж. Шығыс Еуропаны бағындыруға Бату басшылығымен моңғол әскерінің маңызды бөлігін қыпшақтар мен басұа түрік тайпалары құрады. Қазақстан аумағы үш моңғол ұлысының құрамына: үлкен (дала) бөлігі – Жошы құрамына,Оңтүстік және Оңтүстік-шығыс Қазақстан – шағатай ұлысына,Жетісудің солтүстік-шығыс бөлігі – Үгедей ұлысына кірді. Жошы ұлысы Ертістен батысқа қарай кең жерлерді алды және Жетісудің солтүстік бөлігін, Ішкі Еділге дейін бүкіл Шығыс Дешті-Қыпшақты қамтыды. Шағатай ұлысы аталған жерлерден басқа өзіне Шығыс Түркістан мен Мәуеренахрды қосты. Үгедей Батыс Моңғолия, жоғарғы Ертіс пен Тарбағатай аудандарын иеленді. Шыңғысхандықтар өз ұлыстарын тәуелсіз қожалыққа айналдыруға тырысты. 1227 ж. Шыңғыс хан қайтыс болғаннан кейін осы үрдіс өсе бастады, империя бірнеше тәуелсіз мемлекеттерге тарады. Сол жылы Жошы қайтыс болды, оның ұлы Батый мұрагері болды. Ол Батыс Дешті-Қыпшақ аумағында еділ бұлғалрларын жерлеріне және батысқа қарай жаулап алу жорықтарын жасады. Ірі орыс князьдықтар талқандалды, Польша, Венгрия, Чехия және тағы басқа елдер ойран болды. Жеті жылдық жорықтың нәтижесінде (1236-1242 жж.) Еділден батысқа қарай Дунай сағасына дейінгі жерлер, соның ішінде Крым, Солтүстік Кавказ, батыс қыпшақ далалары Батый иелігінде болды. Батйы Дунай сағасына оралғанда, нәтижесінде Алтын Орда атауын алған жаңа V моңғол мемлекетін құрды. Оған Жошы ұлысының аумағы – Шығыс Дешті-Қыпшақ, яғни жоғарғы Оба және Ертістен батысқа қарай, Еділ және Әмудария сағасына дейінгі Қазақстанның дала аудандары, сонымен қатар батыстағы қайта жаулап алған жерлер кірді. Батый әскерлері талқандаған орыс князьдықтар Алтын Орданың вассалды тәуелділігіне түсті. Орыс князьдықтар Алтын Ордадан тәуелді екенін мойындады, оның хандарынан «князьдық билік ету жарлықтарын» алды, алым-салық төледі, бірақ қатысты дербестікті сақтады. Бату хан негіздеген мемлекет шығыс деректерде Жошы ұлысы, сонымен қатар шожылар хандарының есімі бойынша (Ұлыс Бату, Ұлыс Берке және т.б.) деп аталды. Орыс жазбаларында «Орда» термині немесе «татарларға», «татарлардан» сипатту сөздері қолданылды. Астанасы Сарай-Бату (Астрахан маңы), содан кейін Сарай-Берке қ. болды. Алтын Орда көпұлттық мемлекеттік білім беру орны болды. Ол қоғамдық-экономикалық даму бойынша өзара ажыратылатын, өзіндік мәдениеті мен дәстүрі бар көптеген тайпалар мен халықтарды өзіне қосты. Дешті-Қыпшақ далаларында түркі тайпалары, қыпшақтар, сонымен қатар қаңғлылар, қарлұқтар, наймандар және т.б. тайпалар көшпелілердің басым бөлігін құрды. Алтын Орданың отырықшы облыстарында бұлғарлар, мордовалар, орыстар, гректер, черкестер, хорезмдықтар және т.б. өмір сүрді. Моңғолдар онда маңызды емес азшылықты құрды. XIII-XIV ғасырға қарай және XIV ғ. моңғолдар шын мәнісінде түркіленді, Алтын Орда тұрғындары «татарлар» этнонимімен атала басталды. Алтын Орданың мемлекеттік құрылымы Шыңғысхан енгізген үлгісін қолданды. Мемлекет Жошы хан руының меншігі болып саналды. Маңызды мемлекеттік істерді шешу үшін құрылтай – әулетті басқарған мүшелерінің басшылығымен ақсүйектердің жалпы жиналысы шақырылды. Басқа мемлекеттермен әскер, дипломатиялық қатынастарды беклеберк басқарды.Қаржы, салық, мемлекеттің ішкі өмірін басқарған, атқарушы биліктің орталық органның басшылығында везир тұрды. Қалалар мен бағынған ұлыстарға даругтар мен басқақтар тағайындалды, олар салықтарды жинауға міндетті болды. Хан отбасының мүшелері аса маңызды лауазымдарға ие болды. Ірі нойондар, бектер, эмирлер, бахадурлар әскер-түмен басы, мыңшы, жүзбасы болды. Алтын Ордада жаулап алған жерлер мен халықтарды басқару және билеудің ұлыстық жүйесі қалыптасты. Бату уақытына Жошы ұлысының оң және сол қанатқа бөлінуі, яғни екі әр түрлі мемлекеттік бірлікке бөлінуі жатады. Оң қанаттың (ұлыстың) басшылығында Батудың өзі және оның мұрагерлері ьұрды. Сол қанаттың басшылығында – Жошының үлкен ұлы Орда (Орда-Ичен) тұрды. Сол қанатқа Қазақстан аумағының үлкен бөлігі кірді. Орда мұрагерлері Бату мұрагерлерінің тек номиналдық вассалдары бола отырып, осы тәуелділікті минимумға жеткізді. Бату мен Орда ұлыстары Жошының басқа ұлдарының ұлыстарына бөлінді. Олардың барлығы Алтын Орданың жоғарғы билігіне бағынға жартылай тәуелді басқарушылар болды. Басқарушы әулеттің барлық мүшелері туған кезінен бастап ұлыстарға құқылы болды. Моңғол ақсүйектер тобының басқа өкілдері ұлысты ханға қызмет еткені үшін сыйақы ретінде алды. Бірте-бірте ақсүйектер тобы иммунитеттік құқықты (тархандықты) ала бастады, феодалдық ұстаулар сойырғұл (мұрагерлік жер сыйақы) сипатына ие болды. Басқа жақтан қарағанда, Алтын Ордада көшпелілердің ру-тайпалық ұйымдар сақталды. Ұлыстық жүйенің дамуы үзідксіз ылаң мен арыздақтарды шықырып отырды4. Алғашқы кезде Алтын Орда ұлы моңғол хан иелігінде болды. Бірақ 1260 ж. Моңғол империясы тәуелсіз ұлыстарға таралды. Алтын Орда Берке хан (1256-1266 жж.), ағасы Бату кезінде дербес мемлекет болып қалыпасты. Оның мұрагері менгу хан (1266-1280ж.) өз тиының соқты, ұлы хан Хубилайға қарсы Шағайтай Хайдуны қолдады. Алтын Орда тарихы ішкі өзара тартыстар және орыс книяздар, Кавказдағы Иран Хулагидтары, XIV ғ. 60-шы жж. Алтын Ордада бөлінген Ақ Орда мен Хорезм билеушілерімен үздіксіз соғыстарына толы. XIV ғ. 1-ші жартысынла Өзбек хан (1312-1342 жж.) және оның мұрагері Жәнібек хан (1342-1357 жж.) билігі кезінде Алтын Орда үлкен күшке ие болды. Хандар билігінің күшеюі құрылтай шақырылуының тоқтатылуында және биліктің кейбір орталықтыруында өз бейнесін тапты. 1312 ж. Өзбек хан исламды Алтын Орданың мемлекеттік діні етіп жариялады. Далалық түркі-моңғолдық мәдениеті Еділ (бұлғар мекені) және Орта Азияның (Хорезм) мұсылмандық дәстүрлерінің әсер етуінен исламдалды. XIV ғ. екінші жартысынан бастап Алтын Орданы сыртқа тебуші күштер бос ұстай бастады. 1357-1380 жж. аралығында алтынордалық тақта оннан астам хан ауысты. 1380 ж. Куликов майданында Дмитрий Донскойдың басшылығымен орыс әскері Алтын Орданың билеушісі түмен басы Мамайды өлтірді. Жошылық Тохтамышылық хан Мамайдың жеңілуін пайдаланып, Алтын Орданың билігін жаулап алды. Әскери жеңістермен өзінің билігін нығайтуға тырысып, ол 1382 ж. Мәскеуді өрттеді, Мәуеренахр мен Кавказға бірнеше жорықтарды жасады. Ал әмір Темір Алтын Ордаға бірнеше соққылар жасады. XV ғ. ортасына қарай бірнеше үлкен ұлыстарда өз хандары тағайындалды, ал Алтын Орда өз өмірін тоқтатты.Еділ мен Днепр арасындағы Үлкен Орда (XV ғ. 30-шы жж. пайда болды) ең ірі ұлыстардың бірі болып қалыптасты. 20-60-шы жж. Сібір хандығы, Ноғай хандығы. Казан хандығы. Крым хандығы және Астрахан хандығы құрылды5. Оңтүстік-Шығыс Қазақстан үш ірі моңғол ұлыстары қосылған орталық болды. Жетісудің аумағы олардың арасындағы саяси түрде үзілген болып шықты: Жошы ұлысына Балқашқа шектесіп тұрған солтүстік бөлігі кетті, оңтүстік бөлігі Шағай ұлысының құрамына енді; Жетісудің солтүстік-шығыс аймағы Үгедей ұлысының маңызды бөлігін құрады. Жетісуда ұлыс хандарының маңызды ставкалары болды. Шағатай ұлысында, яғни Жетісу аумағында Шыңғыстықтар – Шағатай мен Үгедей мұрагерлерінен шыққандардың ұлыс хан билігіне үміткерлердің үздіксіз соғыстары жүріп отырды. Өзара шайқасқа көшпелі феодалдардың топтары тартылды. 1251 ж. Үгедей ұлысы жойылды, жерлері ұлы Мөнке ханның (Моңғолияда «ежелгі киіз үйді» басқарған Шыңғысханның кіші ұлы Тулуйдың ұлысы) жақтаушыларына таратылды. Жерлердің қайта бөлінуі Шағатай ұлысында да болды. 1260 ж. Ариг-Буга және Хубилай өздерін ұлы хан деп жариялаған кезде, Мөңке қайтыс болғаннан кейін ондағы феодалдық өзара тартыстар күшейді. Күрестік нәтижесінде Арығ-Бұға өзінің әскерімен Шағатай аумағына келді6. Жалғасқан өзара тартыстар мен соғыстар соңында жергілікті қалалар мен егін алқаптарын жойды. ХІІ ғ. 60-шы жж. «Арығ-Бұғы әскерлері халықты соншама ығыстырды, нәтижесінде Іле жазығында аштық пайда болды, одан көптеген адам қаза тапты» - деп атап өтті Рашид ад-Дин7. 1269 ж. Хайду тәуелсіз мемлекеті пайда болғаннан кейін (оның пайда болуы жергілік тұрғындардың феодалдық басын қалпына келтіру дегенді білдірді), сол жылы Таласта болған құрылтайда келешектегі ойсыраудан отырықшы-жер шаруашылығын қорғау әрекеттері қолданды. Алайда батыс аумақтарға үміттенген ұлы хан әскеріне қарсы Шыңғысшылардың жалғасқан өзара тартыстары және Хайдуның ұзақ соғыстары құрылтай шешімін орындаусыз қалдырды. XIV ғ. екінші жартысында Хайду мұрагерлері кезіндегі өзара тартыстар Жетісудағы экономикалық құлдыраудың бұрын басталған процесін аяқтады. Моңғол уақытына дейін дамудың жоғары деңгейіне жеткен Оңтүстік-Шығыс Қазақстандағы атақты қалалардың көбі – Баласағұн, Тараз, Алмалық, Алматы, Қаялық, Ілебалық, Екі-Оғыз және т.б. үлкен және кішкентай қалалар, мекендер аймақ картасынан жойылды. Моңғол хандары арасында жергілікті басқарған басшылыққа, отырықшы-егін шаруашылығы мен қала мәдениетінің дәстүріне сүйенген, орталық биліктің жақтаушылар болғанын атап өту керек. Шағайтайлық Дувының баласы Кебек хан (1318-1326) олардың арасында ең атақты болды. Ол көшпелі салттарды бұзды, Жетісудан Мәуеренахрға көшті, ақша және әкімшілік реформаларды өткізді, Орта Азия қалаларын қалпына келтіруге және құрылысына көмектесті. Оның қызметі Шағатайлықтар мемлекетіне кірген оңтүстік қазақстандық қалаларға жақсы әсер етті. XIV ғ. ортасынла Шағатайлық мемлекеттен (Хайду мемлекеті) Моғлстан бөлінді. Моңғолдардың жеңісі өндірістік күштерді бұзу және адамдарды жаппай қырып жоюмен жүрді. Қалалар мен мекендер, сарайлар мен мешіттер қиратылды, жер суландыратын жүйелер жойылды, өнделген егіндер қараусыз қалған. Мыңдаған шебер қолөнершілер құлдыққа алынды. Тұрғындар жайппай кедейлік пен аштыққа тап болды.Өткенмен салыстырғанда, пайдаланудың одан да қатал нысандар орнатылды. Моңғол жаулап алушылардың үстемдігі өздері жаулап алған елдердегі халықтардың экономикалық және мәдени өрлеуін ұзаққа ұстады. Қазақстанның егін шаруашылық жіне қалалық мәдениеті аса ауыр шығынға ұшырады. Марко Полоның айтуын бойынша жаулап алынған елдерде моңғол үстемдегін орнатқаннан кейін қалаларға «әскерлердің енуі кедергі жасамау үшін қабырға мен дарбаздарды салуға тыйым салдырды... Осылай өмір сүруге мәжбүр болған халықтар сабырлықты сақтады»8. Жетісуда шапқыншылық кезінде қалалардың тікелей жойылуы болған жоқ. Бірақ Жетісу арқылы өткен үлкен әскер тәртіпсіз тонаушылықпен жүрген шапқыншылық кезіндегі осы облыстың шаруашылығына қырғын әсер етті. Осы аймақта моңғол үстемдігін орнатқаннан кейін жақын арадағы онжылдықта қалалар мен егін шаруашылығының маңызды құлауы және мәдени жерлерді өрістерге айналдыру жағдайлары жүрді. Осы оқиғадан кейін отыз жыл өткеннен кейін ғана Іле жазығын аралаған Вильгельм Рубрук былай мәлімдеді: «Жоғарыда аталған тегістікте бұрын көптеген қалалар болған, бірақ татарлар «моңғолдар» өздерінің малын бағу үшін оны жойып тастаған, себебі онда ең жақсыө өрістер болған»9. Моңғол феодалдары үстемдігінің бір жарым жүз жылдығынан кейін мәдениеті және отырықы егін шаруашылығы, мал шаруашылығы дамыған Қазақстанның осы бөлігіндегі аумағы өзінің экономикалық, саяси және мәдени маңызын жоғалтты. Оған бірнеше себеп болды. Оңтүстік-Шығыс Қазақстан өзінің стратегиялық күшіне қарай моңғол хандарының жаулап алу жоспарының маңызды бөлігі болып табылды. Осында ұлыс хандарының көа адамдық «ордасымен» маңызды ставкалары, яғни сарайы, нөкерлері, көптеген әскерлері болды. Өзінің шаруашылық нысанын сақтаған 200 мыңға дейін), кең пайдаланылатын жерлерді талап еткен көптеген моңғол көшпелілер осы жерге келген. Жетісудағы көптеген көшпелілердің шоғырлануы ұлыстардың пайда болуынан кейін егін алқаптарының тезарада қысқартылуын шақырды, отырықшы мал шаруашылығының секторы арқылы көшпелі сектордың экономикасын күшейтті. Ауылдардың бұзылуы, табындармен егіндерді жайпауы, бақшалар мен жер суландыратын жүйелерді жоюы, қалалардағы сауда өмірінің тына қалуы және көрші қалалар мен округтермен олардың экономикалық байланысының тоқтатылуы – осының барлығы бірте-бірте Жетісудағы қалалардың өмір сүрудің экномикалық және әлеуметтік негізін бұзды. Сонымен қатар әрқашан қалалық және отырық-егін шаруашылық мәдениетіне қарсы болған, жаулап алған елдердің жыртқыштық пайдалану әдісін ұстанған моңғол феодал ақсүйектер тобы ұзақ уақыт бойы осында үстемдік етті. Жетісу аумағында саяси жағдайдың тұрақсыздығы осы аумақтағы шаруашылық пен мәдениеттің келешектегі құлдырауға көмектесті. Жаулап алушылар осы жерде билікті, заңдықты, бейбітшілікті орната алмады. Моңғол шапқыншылығы мен үстемдігі Жетісу мен Оңтүсік Қазақстанның тұрақты шаруашылық дамудың экономикалық негізін бұзды, осы аудандардың бірігу процестерін, олардың арасындағы шаруашылық, этникалық, мәдени өзара байланысын, оған шектес далалармен байланысын баяндатты және тұрақсыздандырды10. Ол жаулап алынған елдерді, соның ішінде Қазақстанда әлеуметтік-экономикалық қатарда белгілі шегіністі шақырды. Қоғамдық қатынастарда ең артта қалған нысандар, құл иленушілік құрылысқа дейін нысандар бекітілді. Моңғолдар жаулап алынған егіншілік елдерде, әсіресе Орта Азиямен Оңтүстік Қазақстанда (онда енші жері дамыған жүйесі бар феодализм, шартты егіншілік алым-салықтар бұрыннан бері үстемдік еткен) жаңа қоғамдық қатынастарға ештеңе енгізген жоқ. Феодалдық қатынастар әлі құрылуы кезеңінде болған дала мал шаруашылық аудандарында моңғол жеңісі патриархалдық салттармен жасырынған феодализмнің артта қалу нысандарының нығаюына және сақтауына әкелді. Жаулап алынған елдердің көшпелі және жартылай көшпелі тұрғыны Шыңғысдықтар ұлысына кірді және жергілікті тұрғындардың ру-тайпалық құрылымын есептеуімен ондаған, жүздеген, мыңдаған және т.б. бөлінді, ол оның ұзақ уақытқа нығаюына көмектескен маңызды фактор болып табылды. Жаулап алынған мекендер ауыр алымдар пен міндеткерліктерге салық салынды. Зерттеушілер моңғолдар орнатқан салықтардың 20 түрін санады11. Моңғол шапқыншылығы апаттық жағдайлармен бірге кейбір оң жақтарға ие болды. Моңғол билеушілер сауданың дамуын, халықаралық байланыстарды ынталандырды, барлық жерлерде пошталық және жәмшік қызметті енгізді. Алыс халықтар арасында сауда және мәдение байланыстар орнатылды. Ұлыстар аумақтары бойынша сауда керуендері, дипломатиялық миссиялар жүрді, саяхатшылар алыс жерлерге барып, Еуропаға бұрын белгісіз болған Азияның елдері мен халықтары туралы мәліметтерді әкеліп отырды. Моңғолдар далаға орталық биліктің идеясын әкелді, бұрын ұйымдаспаған тайпаларды біріктірді. Көшпелі өмірдің нормаларын Шыңғысханның «Ясасы» реттей бастады, бұл – жаңа жағдайларға бейім қарапайым құқықтың кодификацияланған жинақ. Нәтижесінде «Ясалардың» нормалары «Жеті Жарғы» қазақ кодексінің заңдарын құрастырған кезде белгілі деңгейде қолданылды. Әлеуметтік ұйымның көптеген нормалары мен мемлекеттіліктің нысандары моңғол дәуірінен кейінгі Қазақстан аумағында пайда болған мемлекеттерде пайдалана басталды. Моңғолдың жеңісі Қазақстан аумағындағы этникалық процестердің барысына күшті әсер етті. Алайда Шыңғысхан және оның мұрагерлерінің соғысы жаулап алынған елдердің ғана емес, Моңғолияның өзінің өндірістік күштерінің құлауына әкелді.

Алтын орда мемлекеті

1227 жылы Жошы өлген соң оның орнына ұлы Батый отырды. 1235 жылы Монғол империясының астанасы Қарақорымда болған құрылтайда Батысқа (Еуропаға) шапқыншылық жорық жасау ұйғарылды. Бұл жорық 1236 жылы басталады. Алтын Орданың астанасы Сарай-Бату, ал кейінірек Сарай-Берке қаласы болды. Түрік деректерінде Батый ханның әскерлері қыпшақтар деп аталды. Себебі, ұлан-ғайыр өлкеде орналасқан мемлекет халқының басым бөлігі түркі тілдес қыпшақтар болатын. Мемлекеттің басты саяси-мәдени тілі қыпшақ тілі болды. Алтын Орда әскерлері оң қол, сол қол деп екі қанатқа бөлінді. Мемлекет басындағы нояндар мен бектердің, басқақтар мен тамғашы- лардың қолында билік көп болды. Алтын Орда мемлекеті тарихи әдебиетте “Қыпшақ ұлысы” деп те аталды. Алтын Орда- да монғолдар басым тайпа болған жоқ. ХІV ғасырда монғолдар түркіленіп, Алтын Орданың халқы “татарлар” деп аталынған. Сонымен қатар Алтын Орда Берке ханның тұсында біртұтас монғол империясынан, бөлек тәуелсіз мемлекет болды. Кейін Алтын Ордада Мөңке хан өз атынан теңге шығара бастады. Алтын Орда ХІV ғасырдың І жартысында, Өзбек пен Жәнібек хандар тұсында едәуір көтерілді. Өзбек ханның тұсында 1312 жылы мұсылман діні мемлекеттік дін болып жарияланды. Алтын Орданың тәуелсіз иеліктерге бөлінген кезі ХІV ғасырдың ІІ жартысы. 1359—1379 жылдар Алтын Орда тарихында “Ұлы дүрбелең” кезеңі деп аталынды. Кейін Тоқтамыс хан Алтын Ордадағы өз билігін соғыстағы жеңістермен бекіте түспек болып 1382 жылы Мәскеуді өртеді. Солтүстік пен Батыста Ақсақ Темірдің басқын- шылық жоспарларына Алтын Орда мемлекеті кедергі жасады. Әмір Темір мен Тоқтамыс хан арасындағы шешуші шайқас 1395 жылы болды. Тоқтамыс пен Темір арасындағы күрес-тартыс Сыпыра жыраудың жырларында бар. Алтын Ордада әскер ісін және дипломатиялық қатынастарды “беклербектер” басқарды. Ал, “басқақтар” алым-салық жинаумен айналысты. Алтын Ордаға Темір мемлекетімен болған соғыс өте ауыр тиді. Алтын Орданың ыдырау себебі мыналар: - этникалық құрамы әр түрлі халықтар бір мемлекетте тұра алмады; - шаруашылығының өркендеуі нашар болды; - билік үшін талас күшейді; - езілген халықтың азаттық күресі күшейді. Әмір Темір әскерлерінің 1389-1391 және 1395 жылдардағы жорықтары нәтижесінде Алтын Орда талқандалды. Алтын Орда ХV ғасырдың ортасына қарай біржола құлады. Шаруашылығы және мәдениеті. Көшпелі мал шаруашылы- ғы мен отырықшы егін шаруашылығы Алтын Орда халықтары- ның басты шаруашылығы осы екеуі. Алтын Орда халықтары, негізінен, мұсылмандар болды. Алтын Орда мемлекетінде ал- ғашқыда көне ұйғыр жазуы негізгі жазу болып қалыптасса, кей- іннен ислам діні ықпалының күшеюіне байланысты араб жазуы да қатар қолданылды.

Қазақстанның Ресей империясына қосылуы

XVI ғасырдың соңы - XVIII ғасырдың басындағы қазақ-орыс қарым-қатынастары 03 Қыркүйек 2013 2212 0 Қазақ-орыс қатынастарының тарихи та­мыры тереңнен бастау алатын. Екі ел арасындағы қарым-қатынастар Қазан хандығы (1552) мен Астрахан хандығын (1556) және Еділ бойындағы халықтарды Ресей империясы өзіне қаратып алғаннан кейін тереңдей бастады. Орыс мемлекеті Орта Азияға қазақ жері арқылы өтетін дәстүрлі сауда жолдарын қауіпсіздендіру мақсатында Қазақ хандығымен экономикалық байланыстар орнатуға мүдделілік танытты. Қазақ хандығы өз кезегінде Орта Азия хандыктары мен жоңғарларға қарсы күресте Ресеймен одақтасуды көздеді. Екі ел арасындағы өзара қарым-қатынастарды дамытуда елшілік алмасулар маңызды рөл атқарды. 1573 жылы Қазақ даласына Третьяк Чебуков басқарған орыс елшілігі жіберілген еді. Бірақ олар Сібір татарлары қолынан қаза тапқандықтан, бұл елшілік Қазақ хандығына жете алмады. IV Иван Грозный ағайынды саудагер Строгановтарға 1574 жылдың 30 мамырында Тобылға бекініс салуға және Қазақстан мен Орта Азия халықта-рымен «салықсыз» сауда жасауға рұқсат грамотасын береді. Бұл сауда бай-ланыстарының жандануына септігін тигізді. 1594 және 1595 жылдары Мәскеуге Тәуекел хан Құл-Мұхаммед басқарған қазақ елшілігін жібергені белгілі. XVI ғасырда бір орталыққа біріккен Ресей мемлекеті нығая бастады. Сол себепті, Ресей өзінің шығыс аудандарымен шектес орналасқан халықтарды жаулап алу саясатын тегеуірінді турде жургізе бастады. Сібір мен Қазақ жерлерін қосып алудағы Ресей империясының мақсаты шикізат көздері мен ба-ғалы аң терілеріне бай аймақтарды иелену және мемлекеттің шығыстағы шекараларының қауіпсіздігін нығайту саясаты болатын. Ресейдің Батыс Сібірге басып кіруі мен оны өзінің құрамына енпгіудің бас-тамасы 1581 жылы Сібір хандығының астанасы Искерді алған Ермак жорық-тарымен байланысты болды. Сібірдегі Көшім хандығының талқандалуы орыс мемлекетінің Сібірге және онымен шектес аудандарға жылжуына ыңғайлы аймақ құру бағытындағы алғашқы қадам жасауына жағдай жасады. Жаңа жерлерді жаулап алуда шығыс өлкелерге, соның ішінде Қазақ жері-мен шекаралас аудандарға әскери бекіністер орнатуға ерекше көңіл бөлінді. Бекініс қамалдар маңына поселкалар мен деревнялар тұрғызыла бастады. Батыс Сібір аумағындағы алғашқы орыс қаласы Қазақ хандығының шекара-сына жақын Ертістің құяр саласындағы Обьтың оң жағалауына 1585 жылы салынған Обь қалашығы еді. Кейін Тұмен (1586 ж.), Тобольск (1587 ж.), Тара бекіністері (1594 ж.) пайда болды. 1604 жылы орыстар Том жағасына Томск бекінісін салды. XVII ғасырдың басында Қазақ хандығының батыстағы шека-ралық аймақтарында орыс қоныстары орын тепті. 1620 жылы Жайық бекінісі, 1640 жылы Гурьев бекінісі бой көтерді. XVIII ғасырдыңбасы Ресей үшш I Петрдің реформаларымен, Швециямен Балтық теңізі үшін, Түркиямен Қара теңіз үшін жүргізілген соғыстармен және Сібірді жаулап алу, Шығыс елдерімен байла-ныс орнату сияқты тарихи оқиғалармен ерекшеленді. I Петрдің сыртқы сая-сатында Ресейді шығыс елдерімен жалғастырушы Қазақ жерлеріне ерекше көңіл бөлінді. Үндістан мен Қытайға шығар жол іздеген I Петр тұсында Қазақ жеріне орнығуға бағытында белсенді әрекеттер жасалды. Бұл бағытта Сібір губернаторы князь М.Гагарин Ресей үкіметіне Ертістен Жаркентке дейін күшейтілген бекіністер жүйесін құру жобасын ұсынды. Оның жобасында бұл жерлер алтынның қорына ете бай екені атап керсетіледі. 1715 жылы То-былдан Ертіс бойымен үш мың адамнан тұратын подполковник И. Бухгольц бастаған әскери экспедиция жіберіліп, олар Жәміш және Омск (1716) бекін-істерін салады. 1717 жылы қамал құрылыстарын жалғастыру үшін Жәміш көлінен Ертістің бойымен жоғары қарай П. Северский мен В. Чередов отряд-тары жіберілген. П. Северский Железинск бекінісін, ал В. Чередов Колба-синск бекінісін салдырды. Сондай-ақ 1718 жылы В.Чередов Ертістің оңжаға-лауынан кейін Семипалатинск атауын алған қамалға арнап орын дайын-дайды. Ямышевск пен Семипалатинск бекіністері 1717-1718 жылдары под-полковник П. Ступин экспедициясы кезінде айтарлықтай күшейтіледі. Одан кейін жіберілген майор И.Лихаревтің экспедициясы Усть-Каменогорск және Коряков бекіністерін (1720 ж.) тұрғызады. Бұл әскери-қорғаныс бекеттері жоғары Ертіс желісін құрады. I Петрдің Қазақ жерін Ресейдің құрамына қосу жөнінде айтқан саяси ұста-нымы туралы тілмәш А. Тевкелевтің жазбаларынан белгілі. Ол 1722 жылы парсы жорығынан келген бойда: «Үлкен, тіпті миллионға дейінгі шығындар-ға қарамай Ресей протекциясына кіргізу керек» өйткені «қырғыз-қазақ орда-сы - бүкіл азиялық елдерге шығатын ұлт пен қақпа» деген [22. 87-6.]. I Петрдің тұсында Сібір, Ертіс, Колыванск әскери желілерінің іргесі қалан-ды. Бұл әскөри желілерде тұрғызылған бекіністердің стратегиялық тұрғыда маңызы өте зор болды. Бекініс қамалдарда кез келген әскери шабуылдарға қарсы тұра алатын, жақсы дайындықтан еткен әрі қару-жарағы күшті казак гарнизондары орналастырылды. Кейін бүл бекіністер Қазақ жерін отарлау-дың басты ошағына айналды. Қазақтардың 1728, 1730 жылдардағы жеңістері Жоңғар хандығы тарапы-нан қауіпті азайтқанмен, Қазақ хандығындағы жағдай тұтастай алғанда шие-леністі қалпында қала берді. Оның үстіне хандықтағы саяси дағдарыс те-реңдеп кетті. Өйткені Кіші жүзде Әбілқайыр хан, Орта жүзде Сәмеке хан (Шахмұхаммед), ¥лы жүзде Жолбарыс хан жеке-дара билік жүргізіп, қазақ жүздері бірте-бірте оқшаулана бастады. Жоңғарлармен соғыс әбден қажытқан, әлі де алда талай жойқын соғыстар қаупі күтіп тұрған осындай жағдайда, қазақ халқының ауыр жағдайын пайдаланған башқұрттар, еділ қалмақтары, ортаазиялық хандықтар, сібір казактары да қазақтарға қысымын күшейте түсті. Осындай күрделі тарихи кезеңде әрі тығырыққа тірелген елдің тағдырын шешудің кезі келген шақта Кіші жүз ханы Әбілқайыр мықты держава Ресей протекторатын қабылдау туралы шешім қабылдады. Бұл қазақ халқының тарихи тағдырындағы түбе-гейлі өзгерістің бастамасы болған еді.

1946-1964 жылдардағы Қазақстан

¥лы Отан соғысы аяқталғаннан кейін еліміэдің экономикалық жағдайы өте қиын болды. Жау қолында болған қалалар мен селолардың тек қирандылары ғана жатты. Кеңес Одағы байлығының үштен бірі жойылып кетті. 1710 қала, 70 мыңнан астам деревнялар мен селолар, көптеген зауыттар мен фабрикалар, шахталар, мыңцаған шақырым теміржолдар және т.б. істен шығып қалды. Соңғы тарихи деректер бойынша, Кеңес Одағынан соғыста 30 млн-ға жуық адам қаза болды Бұл елдеп адам ресурстарының тапшыл-ығына алып келді. Осынау қиындықтарға қарамастан қысқа мерзім ішінде халық шаруашылығын қалпына келтіру керек болды. Қазақстан халқы халық шаруашылығын қайта қалпына келтіру ісіне белсене араласты. Ондаған қала-лар мен аудандарға туысқандық көмек жасады. Мыңдаған қазақстандық жұмысшылар мен мамандар Ленинград пен Сталинградта, Брянск пен Донбаста, Солтүстік Кавказда, Украинада, Белоруссияда және Кеңес Одағының басқа да аудандарында аянбай еңбек етті. Ал Қазақстанда ел экономикасын бейбіт өмірге қайта бейімдеу шаралары жүргізілді. Әсіресе өнеркәсіпті дамытуға ерекше көңіл бөлінді. Болат өндіру, цемент, қара және түсті металл өндірісі жабдықтарын шығару, кемір және тау-кен кәсіпорындарын дамыту жақсы жолға қойылды. Өйткені Қазақстанда ауыр өнеркәсіпті дамыту басты назарда болып, негізгі күш осы са-лағажұмсалды. Бүған елдің қорғаныс күшін арттыру бағыты қосылды. Қазақ-стан Кеңес Одағының әскери-енеркәсіптік кешенінің ірі ошағына айналды. Қазақ жерінде әскери ендірістің, Семейдеп атом полигонының, басқа да әскери нысандардың құрылымдық жүйесі жасалды. Ақтөбе темір балқыту, Теміртау металлургиялық зауыттарының жаңа қуатты бөлімдері іске қосыл-ды. Өскемен қорғасын-мырыш комбинаты алғашқы өнімін берді. Балқаш мыс балқыту зауыты өнім шығаруды үлғайтты. Ембі бассейінінде - Қаратон мен Мұнайлыда жаңа кәсіпорындар іске қосылып, 1950 жылы мунай өндіру соғыс-қа дейінп кезеңмен салыстырғанда 52%-ға өсті. Қаратау тау-кен химия ком-бинаты құрылысының бірінші кезегі аяқталды. 1954-1958 жылдары Қазақ-стан бойынша Өскемен, Актөбе, Шымкент, Қарағанды, Семей, т.б. ірі қала-ларда 730 өнеркәсіп орны мен цехтар құрылып, іске кірісті. Жеңіл өнеркәсіп саласында 65 кәсіпорын ел игілігі үшін жұмыс істеді. Бірәқ бұл Қазақстан экономикасындағы «Б» тобының артта қалуын білдіретін еді. Байланыс саласында Мойынты-Шу, Жамбыл-Шолақтау теміржолдары салынды. 1958 жылы Қазақстан аумағындағы барлық жолдар желісін бір жүйеге келтірген «Қазақ теміржолы» құрылды. Алматы қаласында автомат-ты телефон станциясы іске қосылды. 1960 жылы Қазақстан электр қуатын 1945 жылмен салыстырғанда 10,5 есеге көп ендірді. Ауыл шаруашылығында колхоздарды ірілендіру ісі қолға алынды. Ол өндірістік күші аз және ұсақ шаруашылықтарды қосу арқылы жүзеге асырыл-ды. Бүл колхоздардың санын 1945-1952 жылдары 3 есеге қысқартып, 2047-ге дейін темендетті. Бұл кезеңде мал басы өсіп, суармалы егістік көлемі 16%-ға ұлғайды. Соғыстан кейінгі кезенде білім, ғылым және әдебиетпң дамуында бірқа-тар жетістіктерге қол жеткізілді. 1946 жылы Қазақ КСР Ғылым Академиясы ашылды, оның ұйымдастырушысы әрі тұңғыш президенті Қ. Сәтпаев болды. 1950 жылдың соңында Қазақ КСР-ның Ғылым Академиясы жүйесінде 19 ғылы-ми-зерттеу институты жұмыс істеді. 1947 жылы М. Әуезов «Абай жолы» эпопеясының екінші кітабын жазып бітірді, ал 1949 жылы оған КСРО Мемлекеттік сыйлығы берілді. Қазақ әдебиетінде бұл жылдары С. Мұқановтың «Сырдария», Ғ. Мұстафиннің «Мил-лионер» және И. Шуховтың романдары, Т. Жароковтың шығармалары және т.б. құнды еңбектер жарық көрді. Соғыстан кейінгі жылдарда, бір өкініштісі, зиялы қауымға қарсы сталиндік қуғын-сүргін саясатының жаңа толқыны басталды. Ленинград пен Мәскеуде идеологиялық тапсырма непзшде қолдан жасалған «Ленинград ісі", «Дәрігер-лер ісі», ал Қазақстанда «Бекмаханов ісі» ұйымдастырылды. Е. Бекмаханов талантты тарихшылардың бірі еді. Соғыс жылдарында белгілі ғалымдармен, тарихшылармен бірге ғылыми шығармашылық жұмыспен белсенді айналыс-ты. Мысалы, соғыс жылдары А. Кучкин, А. Панкратова, Б. Греков, Н. Дружи-нин сынды белгілі ғалымдар енген авторлық ұжымның құрамында «Қазақ КСР тарихын» жазуға қатысты. Бұл аса құнды еңбек 1943 жылы жарық көрді. 1947 жылы Е. Бекмаханов «XIX ғасырдың 2о10 жылдарындағы

Қосылған : 12.04.2017, 17:00, Өзгертілген : 12.04.2017, 17:00